بسى متاخرتر از ديدگاه نخست گزارش كند . « 1 » بر اساس ديدگاه نخست ، آغاز فرقه‌گرايى و چه بسا افتراق اساسى در اسلام را بايد از روزى دانست كه مسلمانان در يك صف‌بندى كاملا متمايز ، به مناقشه بر سر موضوع امامت و رهبرى جامعه پرداختند . آنان نه تنها اختلاف خويش را دربارهء مصداق امام و جانشين پيامبر صلّى اللّه عليه و آله ظهور و بروز دادند ، در شأن و ويژگىهاى او نيز به مشاجره پرداختند . بر اساس اين ديدگاه مىتوان عقب‌تر رفت و زمينه‌ها و عوامل اصلى افتراق و ظهور مواردى از آن را در زمان حيات پيامبر صلّى اللّه عليه و آله ، به ويژه در اواخر عمر آن حضرت جست‌وجو كرد . با توجه به چنين انديشه‌اى ، اولين فرقه‌هاى اسلامى با عنوان انصار ، طرفداران ابو بكر و طرفداران امام على عليه السّلام بلافاصله بعد از رحلت پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله شكل گرفت و جامعه اسلامى قبل از شكل‌گيرى خوارج و مرجئه ، جبريه ، قدريه و معتزله ، با گروه‌هاى شيعى ، بوبكرى ، علوى ، عثمانى و معتزلى ( معتزله سياسى و قاعدين ) روبه‌رو بوده است . « 2 » گذشته از آن ، اگر جريان سقيفه را ناديده بگيريم و معتقد باشيم كه اختلافى غير مستقر بود ، قصه شوراى شش نفره بعد از عمر و در پى آن شدت گرفتن نزاع عثمانيه و معاويه و حزب او ، در قالب « عثمانيه » ، با طرفداران سياسى و يا شيعيان پابرجا و عقيدتى امام على عليه السّلام را چگونه مىتوان فرقه‌گرايى به معناى واقعى آن ندانست ؟ به هرحال اگر بتوانيم گرايش عقيدتى و الفت روحى عده‌اى را به امام على عليه السّلام ، قبل از رحلت پيامبر صلّى اللّه عليه و آله ثابت كنيم و آن را جريانى اصيل و ادامه‌دهنده خط رسول بدانيم ، مىتوان جدايى از اين گرايش و بىتوجهى به تلاش‌هاى قبلى پيامبر صلّى اللّه عليه و آله را آغاز و زمينه

--> ( 1 ) . نك : مباحث آغازين كتبى نظير : مقالات الاسلاميين ، الفرق بين الفرق ، الملل و النحل و التبصير فى الدين . ( 2 ) . براى نمونه نك : نوبختى ، حسن بن موسى ، فرق الشيعه ، ص 1 - 5 ؛ ناشى اكبر ، عبد اللّه بن محمد ، مسائل الامامة ، ص 12 - 19 ؛ عطوان ، حسين ، فرقه‌هاى اسلامى در سرزمين شام ، ترجمه حميد رضا شيخى ، ص 17 - 27 .